Antik Nikaia’dan üçüncü yüzyıla ait fresk, İtalya dışındaki eşsiz erken Hristiyan örneği olarak tanıtıldı.

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Papa Leon XIV’nin Türkiye’ye yaptığı ilk resmî ziyaret sırasında, İsa’yı “İyi Çoban” olarak tasvir eden yeni keşfedilmiş bir erken Hristiyan freskini dünyaya tanıttı. Erdoğan, Ankara’daki tören kapsamında freskin bire bir kopyasını taşıyan bir İznik çinisi plağı Papa Leon’a hediye etti.

Bu sembolik jest, 325 yılında bugünkü İznik’te toplanan Birinci İznik Konsili’nin 1700’üncü yıldönümünün kutlandığı bir döneme denk geliyor. Papa Leon’un Türkiye ziyaretinin merkezinde de bu tarihî konsili anma etkinlikleri yer alıyor.

Zamanda Donmuş Bir Mezar Odası

Orijinal fresk, yıl içinde İznik’in hemen dışında yer alan Hisardere Nekropolü’nde yürütülen arkeolojik kazılar sırasında ortaya çıkarıldı. İznik Müzesi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı uzmanlar, geç Roma dönemine ait geniş bir mezarlık alanında bulunan, zengin biçimde süslenmiş bir aile mezarının kuzey duvarında bu resme ulaştı. Mezar odası, üslup ve buluntulara dayanılarak M.S. üçüncü yüzyıla tarihlendiriliyor.

Kazı bulguları, nekropolün ikinci ile beşinci yüzyıllar arasında kullanıldığını gösteriyor. Ancak söz konusu mezar, hem boyutları hem de resim programının çeşitliliğiyle diğerlerinden ayrılıyor. Bölgede daha önce keşfedilen boyalı mezarlarda genellikle bitkisel ya da geometrik bezemeler görülürken, Hisardere’deki bu odada insan, hayvan ve bitki tasvirlerinin birlikte kullanılması, büyük ölçüde pagan bir çevrede yaşayan Hristiyan bir ailenin inancını nasıl ifade ettiğine dair canlı bir tablo sunuyor.

Sürüsünün Ortasındaki Genç Mesih

Yeni keşfedilen sahnede genç, sakalsız bir İsa; kısa bir tunik giymiş hâlde, boynuzlu bir koçu omuzlarında taşırken betimleniyor. Figür, yoğun bitki örtüsü içinde, iki yanında simetrik biçimde yerleştirilmiş iki keçiyle çevrelenmiş. Bu düzenleme, İyi Çoban imgesinin hem merhamet hem de koruyuculuk vurgusunu güçlendiriyor.

Mezarın batı duvarında ise zarif kıyafetleri ve takılarıyla bir karı-koca tasvir ediliyor; bunların mezarın sahibi oldukları düşünülüyor. “Ebedî şölen” temasını çağrıştıran bu ziyafet sahnesi, öteki hayatı bitmeyen bir şölen olarak tasvir eden klasik cenaze sanatından esinlenmiş. Ancak burada, açıkça Hristiyan olan İyi Çoban ikonografisiyle yan yana yer alması, eski pagan sembollerin İncil’in ışığında yeniden yorumlandığı geçiş dönemini gözler önüne seriyor.

Sanat tarihçileri, İyi Çoban sahnelerinin Roma mezar sanatında yaygın olduğunu ve kısa sürede Hristiyan ikonografisinin temel motiflerinden birine dönüştüğünü belirtiyor. Bugüne kadar benzer erken dönem freskleri yalnızca Roma’daki Priscilla, Domitilla ve Callixtus yeraltı mezarlarında biliniyordu. Bu açıdan bakıldığında, İznik buluntusu hem aynı döneme ait olup İtalya dışında tespit edilen ilk örnek olması hem de Anadolu’da keşfedilmiş en iyi korunmuş İyi Çoban tasviri olarak önem taşıyor.

Sembolik Yılda Sembolik Armağan

Ankara’daki resmî törende Cumhurbaşkanı Erdoğan, İyi Çoban sahnesini aslına sadık biçimde yeniden üreten, çağdaş İznik ustalarınca hazırlanmış sıraltı çini bir levhayı Papa Leon’a takdim etti. Böylece hem İznik’in yüzyıllara dayanan seramik geleneğine atıfta bulunuldu hem de kentin erken Hristiyan mirası günümüzle buluşturuldu.

Papa Leon’un İtalya dışına yaptığı bu ilk yolculuğun odak noktasını, İznik Konsili’nin yıldönümü oluşturuyor. Dördüncü yüzyılda toplanan bu konsil, Hristiyan dünyanın dört bir yanından gelen piskoposları bir araya getirerek İsa’nın ilahî kimliğiyle ilgili tartışmaları ele almış, kilise öğretisini şekillendiren temel kararlar almıştı. Yıldönümü vesilesiyle, 325 tarihli toplantıyla ilişkilendirilen ve bugün İznik Gölü’nün suları altında kalan bazilika kalıntıları ile Hisardere’de süren kazılar yeniden uluslararası ilgi odağı hâline geldi.

Ziyaret kapsamında Papa Leon’un hem göl kıyısındaki bazilika kalıntılarını hem de nekropol alanını yerinde incelemesi bekleniyor. Böylece Vatikan ile Ankara, bölgenin Hristiyan geçmişinin araştırılması ve korunması yönündeki ortak iradelerini de vurgulamış olacak.

Geçmiş ile Bugün Arasında Kurulan Köprü

Uzmanlar, İyi Çoban freskini yalnızca dikkat çekici bir sanat eseri olarak değil, aynı zamanda inanç tarihine ışık tutan bir belge olarak değerlendiriyor. Resim, Hristiyan toplulukların henüz küçük ve kırılgan olduğu, fakat mezarlarını açıkça Hristiyan imgeleriyle süsleyecek kadar kendilerini güvende hissettikleri bir dönemi gösteriyor; aynı zamanda hâkim Greko-Romen görsel dilinin yeni inançla nasıl harmanlandığını da ortaya koyuyor.

Türkiye açısından bu keşif, İznik’in zaten katmanlı olan tarihî kimliğine yeni bir halka ekliyor: Helenistik polis, Roma kenti, Bizans kalesi, Osmanlı kasabası ve bugün de Hristiyan–Müslüman diplomatik temaslarının buluşma noktası. Katolik Kilisesi içinse, Hristiyanlığın imparatorluk dini hâline gelmesinden çok önce, ilk müminlerin Mesih’i nasıl hayal ettiklerine dair yeni ve somut bir pencere açıyor.

Üçüncü yüzyıldan kalma bu küçük çoban figürünün, modern bir İznik çinisinde yeniden hayat bularak Papa Leon XIV ile Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı aynı armağan etrafında bir araya getirmesi, ona yeni bir sembolik anlam kazandırıyor: Antik inanç, çağdaş bilimsel araştırma ve günümüz Ankara–Vatikan diyaloğu arasında kurulan kırılgan ama gerçek bir köprü.